Sommige mensen worden geen verleden

Verlies wordt vaak beschreven als een proces.

Dat klinkt overzichtelijk.

Alsof er een route bestaat van pijn naar acceptatie, met onderweg wat inzichten en aan het einde een vorm van vrede.

Ik weet niet of dat voor de grote verliezen geldt.

Sommige mensen verdwijnen niet uit je leven.

Ze verdwijnen alleen uit de kamer.

Richard is dood.

Goran is dood.

Dat zijn eenvoudige zinnen. Feitelijk juist. Maar tegelijk volkomen ontoereikend.

Want wat verdwijnt, is nooit alleen een mens.

Je verliest ook de gesprekken die nooit meer gevoerd zullen worden. De vanzelfsprekendheid van een stem. Een blik. Een grap. De geruststellende gedachte dat iemand ergens bestaat.

Julian Barnes schreef in Levels of Life:

"It hurts exactly as much as it is worth."

Misschien is dat de eerlijkste zin over verlies die ik ken.

Omdat hij verdriet niet probeert te genezen.

Niet kleiner maakt.

Niet verpakt als groei, veerkracht of een levensles.

Hij zegt eigenlijk iets veel eenvoudigers:

als het zoveel pijn doet, dan was het blijkbaar zoveel waard.

De pijn is niet het tegenovergestelde van liefde.

Ze is haar restant.

Dat is misschien ook waarom sommige verliezen niet echt slijten.

Niet omdat je weigert verder te gaan.

Maar omdat Richard niet minder Richard wordt.

Omdat Goran niet minder Goran wordt.

Omdat betekenis geen last heeft van de kalender.

De herinneringen vervagen soms.

De waarde zelden.

En dan vragen mensen of het ooit overgaat.

Misschien is dat de verkeerde vraag.

Je leert verder leven. Je leert functioneren. Je leert weer lachen.

Maar sommige afwezigheid trekt bij je in.

Ze wordt onderdeel van de architectuur van je bestaan.

Onzichtbaar voor anderen.

Voelbaar voor jou.

Misschien is dat uiteindelijk de meest eerlijke definitie van verlies:

niet de afwezigheid van iemand,

maar de blijvende aanwezigheid van zijn betekenis.

Richard is niet minder dood geworden door de jaren heen.

Goran ook niet.

Wat veranderd is, is dat hun afwezigheid zich heeft vermengd met het dagelijks leven.

Ze zitten niet meer aan tafel.

Maar ze schuiven nog geregeld aan in gedachten, herinneringen en beslissingen.

En misschien is dat wel het vreemde aan liefde en vriendschap:

dat ze eindig blijken voor degene die vertrekt,

maar niet voor degene die achterblijft.

We noemen dat rouw.

Misschien is het ook gewoon een andere vorm van trouw.